ads

071216 ARTAUDΟ Αντονέν Αρτώ (Antonin Artaud), υπήρξε ποιητής ηθοποιός, σκηνοθέτης, συγγραφέας, σκηνογράφος, ενδυματολόγος και μέγιστος θεωρητικός του θεάτρου. Έγραψε θεατρικά έργα, σενάρια, δοκίμια για το θέατρο και την δραματολογία, κριτικές, ποιήματα, μανιφέστα και (απίστευτα πολλές) επιστολές με ή χωρίς παραλήπτη, ενώ υπήρξε ο εμπνευστής και δημιουργός του «Θεάτρου της Σκληρότητας» (Théâtre de la cruauté).

Γεννημένος το 1896 στην Μασσαλία από Γάλλο πάτερα εφοπλιστή, και Ελληνίδα μητέρα από την Σμύρνη. Μικρός ακόμη τον απασχολεί η ποίηση, ενώ ήδη από τα δεκαέξι του χρόνια αρχίζει να παρουσιάζει συμπτώματα σοβαρού νευρικού κλονισμού, με αποτέλεσμα να νοσηλευτεί τρεις φορές σε ψυχιατρικές κλινικές, αρχίζοντας έτσι το προσωπικό του μαρτύριο, από το οποίο μάχεται να λυτρωθεί μέχρι το τέλος της ζωής του. «Γεννήθηκα μ’ ένα κορμί βασανισμένο, παραποιημένο όπως το τεράστιο βουνό», γράφει χαρακτηριστικά.

Μετά την αρχική του θεραπεία, το 1920 εγκαθίσταται στο Παρίσι και αναλαμβάνει την γραμματεία του περιοδικού «Αύριο» (Demain). Εκεί γνωρίζει τον Αντρέ Μπρετόν, ο οποίος θα τον εισαγάγει στον Σουρεαλισμό, γίνεται τακτικός συνεργάτης του περιοδικού La Revolution Surrealiste (Η Σουρεαλιστική επανάσταση) και ταυτόχρονα δημοσιεύει ποιητικές συλλογές. Η απέχθεια του προς τον μαρξισμό και τον υλισμό, και οι βαθύτατες μεταφυσικές του ανησυχίες θα τον οδηγήσουν πολύ γρήγορα μακριά από την υλιστική και τυχοδιωκτική αντίληψη των σουρεαλιστών. Γράφει χαρακτηριστικά «Μα τι να την κάνω εγώ όλη την Επανάσταση του κόσμου αν ξέρω ότι παραμένω αιώνια δυστυχισμένος και άθλιος μες στην καρδιά της ίδιας μου της λειψανοθήκης». Από το σημείο αυτό στρέφεται στο θέατρο, από το οποίο θα σημαδευτεί και ταυτόχρονα θα σημαδέψει με την σκέψη και το όραμα του.

Όπως υποστήριζε ο ίδιος, την ίδια εποχή θα γνωριστεί με τον Αδόλφο Χίτλερ σε κάποιο υπόγειο καπηλειό των Παρισίων, με τον οποίο συζήτησαν περί της ουσίας και του σκοπού της τέχνης και του θεάτρου, με τον Αρτώ να εντυπωσιάζεται. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό πως όταν ο γερμανικός στρατός κατέλαβε το Παρίσι στις 14 Ιουνίου 1940, ο Αρτώ θα γράψει επιστολή στον Χίτλερ με την οποία τον ευχαριστούσε καθώς πίστευε ότι κατέλαβε την πόλη για να τον απελευθερώσει από το ψυχιατρείο που τον είχαν κλείσει!

 

Ιδεαλισμός και μαρτύριο

Ο Αρτώ είχε ένα πρωτοφανές πάθος για το θέατρο. Όνειρο του ήταν να δημιουργήσει μέσω μιας πραγματικής καλλιτεχνικής επανάστασης ένα θέατρο πέρα και μακριά από τις συμβατικές αστικές μορφές. Έτσι το 1926 ιδρύει (μαζί με τους Αρόν και Βιτράκ) το θέατρο «Αλφέ Ζαρρύ», πράξη πρωτοποριακή η οποία ωστόσο τέλειωσε γρήγορα λόγω της αντίδρασης του κοινού στις νεωτερικές υπερβολές του Αρτώ. Ερμήνευσε ακόμη ρόλους στον κινηματογράφο (βουβό ακόμη), όπως στην κορυφαία ταινία «Το πάθος της Ζάν Ντ’ Άρκ» (LA PASSION DE JEANNE D’ ARC, 1928), του Κάρλ Ντάγιερ, με συμπρωταγωνιστές την Ρενέ Φαλκονέτι και τον Μισέλ Σιμόν.

Έκτοτε αποφασίζει να αφιερωθεί αποκλειστικά στην θεωρητική μελέτη του θεάτρου και των συγχρόνων προβλημάτων του. Ενός θεάτρου που κατά τον Αρτώ είχε αποκοπεί πλήρως από τον λυτρωτικό του χαρακτήρα, βυθισμένο μέσα στην αστική κενότητα της καταναλωτικής κοινωνίας. Είχε γίνει ένα «θέαμα» και όχι ένα γεγονός σχέσης, μια κοινή οδός η οποία διαπερνά την συντριβή για να οδηγήσει στην κάθαρση. Βαθύτατα επηρεασμένος από το ιαπωνικό θέατρο NΟ, θα εκφράσει καθαρά το όραμα του στο «Μανιφέστο για το Θέατρο της Σκληρότητας», που δημοσιεύεται το 1932. Για μια και μοναδική φορά προσπάθησε να εφαρμόσει τις ιδέες του, ανεβάζοντας το 1935 την τραγωδία του Σέλλεϋ «Les Cenci», η οποία θα γνωρίσει παταγώδη αποτυχία κάνοντας τον να εγκαταλείψει οριστικά την θεατρική σκηνή.

Αηδιασμένος από τον δυτικό εκφυλισμό της καταναλωτικής κοινωνίας, φεύγει το επόμενο έτος στο Μέξικο όπου ζει με μια φυλή Ινδιάνων, αναζητώντας την ανακάλυψη της απαρχής των ανθρώπινων κοινωνιών.  Έναν χρόνο μετά επιστρέφει στην Ευρώπη και ενώ βρισκόταν σε ταξίδι στην Ιρλανδία παθαίνει παροξυσμό παράνοιας και νοσηλεύεται σε ψυχιατρείο της Χάβρης. Νοσηλεύεται για εννέα χρόνια στα οποία υποβάλλεται σε συνεχόμενα ηλεκτροσόκ, εθίζεται στο όπιο και βυθίζεται στη κατάθλιψη. Εντυπωσιακό είναι ότι στα εννέα αυτά χρόνια ο Αρτώ γράφει ασταμάτητα. Κείμενα, δοκίμια, επιστολές. Ωστόσο ενώ βρίσκεται έγκλειστος στο ψυχιατρείο, εν αγνοία του, έρχεται η αναγνώριση του, με την δημοσίευση το 1938 των δοκιμίων του για το θέατρο με τίτλο «Το Θέατρο και η δεύτερη όψη του» (Le Theatre et son double), έργο που ακόμη και σήμερα θεωρείται αξεπέραστο.

 

Το «Θέατρο της σκληρότητος»

Για να κατανοήσουμε τι ακριβώς πίστευε ο Αρτώ για το θέατρο πρέπει να διαβάσουμε πρώτα τα δικά του λόγια:  «θ’ αφιερωθώ αποκλειστικά πια
στο θέατρο έτσι όπως εγώ το αντιλαμβάνομαι, ένα θέατρο που σε κάθε παράσταση θα δίνει ένα κέρδος σωματικό τόσο σ’ αυτόν που παίζει ένα ρόλο όσο και σ’ αυτόν που βλέπει να παίζεται ένας ρόλος εξάλλου στο θέατρο δεν παίζεις, δρας. Στην πραγματικότητα το θέατρο είναι η γέννηση της δημιουργίας.  Αυτό θα γίνει».

Ο Αρτώ πίστευε βαθύτατα στον παιδευτικό και λυτρωτικό χαρακτήρα του θεάτρου, πόσω δε μάλλον σε μια εποχή πτώσης του Ανθρώπου και κυριαρχίας της ηδονής. Πίστευε βαθύτατα στην επιστροφή του θεατρικού δρωμένου στην αρχέγονη καταγωγή του, στην γενεσιουργό αιτία του, που δεν είναι άλλη παρά η κάθαρση της ανθρώπινης ψυχής. Το μικροαστικό, λογοκρατούμενο, και συμβατικό θέατρο, μια αποθέωση του φαίνεσθαι, ήταν για τον Αρτώ κάτι το αλλότριο, ήταν εκφυλισμός και παρακμή. Ένα τέτοιο θέατρο που βασίζεται στο θέαμα και όχι στην παιδεία και στην κάθαρση, δεν έχει κανένα νόημα. Γίνεται με σκοπό την κοινωνική ορθότητα του χειροκροτήματος και της κοσμικότητας, πέρα και μακριά από την αληθή του φύση.

Ο Αρτώ επιζητούσε την απολυτρωτική δύναμη του αρχεγόνου «παράλογου» θεάτρου, το οποίο θα βασίζεται στην χειρονομία και στις έντονες εικόνες, όπου ο πραγματικός συγγραφέας θα ήταν ο ίδιος ο σκηνοθέτης. Οραματίζεται ένα νέο είδος μετα-θεάτρου που το ονομάζει «Θέατρο της Σκληρότητας», όπου θα κυριαρχεί ο χορός, η μουσική, η κίνηση, και η τελετουργία. Έτσι γεννιέται η ιδέα του «περί μαγικού θεάτρου», σύμφωνα με την οποία  το θέατρο πρέπει ξεφύγει από τη λογοτεχνία και να γυρίσει στις αρχέγονες ρίζες του, στα τελετουργικά- μυητικά δρώμενα, αλληλουχίας μεταξύ ηθοποιού και θεατή. Έτσι διαμορφώνεται η θεωρία του για το θέατρο της σκληρότητας, που έχει ως στόχο να βγάλει στην επιφάνεια τα ορμέμφυτα και το ασυνείδητο του θεατή, με αντικειμενικό σκοπό την ψυχική του κάθαρση.

Εύκολα θα μπορούσε κανείς να αφορίσει τον Αρτώ ως έναν παράφρονα, και τα γραπτά και τις ιδέες του ως αποκυήματα της τρέλας του. Άλλωστε το ίδιο έκαναν οι σύγχρονοί του. Αντίθετα ο Αρτώ πίστευε βαθύτατα ότι σε κοινωνίες κορεσμένες από την επανάληψη και την αυτοματοποίηση, η τέχνη πρέπει να είναι βίαιη και να σοκάρει. Απέναντι στο εκφυλισμένο μεταμοντέρνο δυτικό θέατρο που δίνει έμφαση στο κείμενο και τον διάλογο, αντιτάσσει τους μυστηριακούς φόβους και το διονυσιασμό της ανατολής. Το «αλχημικό θέατρο» του Αρτώ χαρακτηρίζεται από την υπερβατικότητα, την μεταφυσική και την αίσθηση πληρότητας. Οι επιρροές του από το ανατολικό θέατρο συνίστανται στα τελετουργικά δρώμενα, στην παντομίμα και στο οπτικό θέατρο χειρονομιών και μίμησης, στη μυσταγωγική χρήση κωδίκων και σημάτων επικοινωνίας με έμφαση στη γεωμετρικότητα και στις μαθηματικές αναλογίες. Είναι προφανής η βαθιά του γνώση και επιρροή από την αρχαιοελληνική τραγωδία. Εν κατακλείδι το «θέατρο της σκληρότητας» δεν εδράζεται στην βίαιη σωματική δράση αλλά στο συναισθηματικό σοκ, όπου ο εκφερόμενος λόγος και τα αντικείμενα δεν συνιστούν ένα σημασιολογικό πεζό σύστημα, αλλά μια διαδικασία κάθαρσης και εξαγνισμού της ψυχής.

 

Τραγωδία και κάθαρσις

Δεν ξέρουμε αν η παράνοια στον βίο του Αντονέν Αρτώ ήταν η τραγική του μοίρα ή μια συνειδητή προσωπική επιλογή. Το 1946 τελικά απελευθερώνεται από το ψυχιατρείο όντας ένα σκήνωμα, από τα ηλεκτροσόκ και τα κατασταλτικά φάρμακα. Η υγεία του έχει κλονιστεί ανεπανόρθωτα, την ώρα που η αναγνώριση του αρχίζει να γίνεται γεγονός. Έχει προσβληθεί από καρκίνο στα έντερα, με συνεχείς αιμορραγίες. Τελικά το μαρτύριο του τελειώνει το 1948, από υπερβολική δόση φαρμάκων. Υπήρξε ένας μέγιστος στοχαστής, ένας οραματιστής και μύστης για την αναγέννηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού ενάντια στην πανώλη της καταναλωτικής κοινωνίας.

Ο συγκλονιστικός του βιος κάνει τους αναγνώστες του να νιώθουν πως βρίσκονται μπροστά στα αποσπάσματα κάποιας χαμένης τραγωδίας.

 

Αφήστε το σχόλιο σας

Please enter your comment!
Please enter your name here